Nie będzie w tym poście ani jednej myśli oryginalnej. Ale jak już czytam tego Marksa to muszę sobie jakoś w głowie poukładać to, co przeczytałem. Pokrótce przedstawię więc wywód z I tomu Kapitału na temat stosunku między czasem pracy a rozwojem technologii. A na początek w ogóle zdradzę konkluzję:
„Poganie, ach ci poganie!” [np. Arystoteles, który wierzył, że automatyzacja produkcji uwolni ludzi od pracy – przyp. KP] Sprytny Bastiat odkrył, a przed nim uczyniłto jeszcze mądrzejszy odeń MacCulloch, że nie mieli oni pojęcia o ekonomii politycznej ani o chrześcijaństwie. Nawet tego nie byli zdolni pojąć, że maszyna jest najbardziej niezawodnym środkiem przedłużania dnia roboczego. Usprawiedliwiali wprawdzie niewolę jednego gwoli zapewnienia drugiemu pełnego ludzkiego rozwoju. Ale głosić niewolę mas po to, aby z paru nieokrzesanych lub na wpół wykształconych dorobkiewiczów poczynić „emitent spinners”, „extensive sausage makers” lub też „influential shoe black dealers” – do tego zabrakło im specyficznie chrześcijańskiego zmysłu. [str. 441]
Dla tych co nie znają dzieł Marksa przypomnę, że w jego teorii wartość ekonomiczna (tzn. wymienna) w ogóle pochodzi wyłącznie z czasu pracy i nie ma innego sposobu na zwiększanie zysków pracodawcy niż przedłużanie dnia roboczego. Chyba, że intensyfikacja pracy, ale to oczywiście żadne rozwiązanie. Argumentacja jest zatem ustawiona już u samych założeń ale i tak warto ją prześledzić.
Po pierwsze maszyna pozawala przedłużyć czas pracy czyniąc ją zwyczajnie lżejszą. Im mniej się człowiek męczy wykonując swoją pracę tym dłużej może ją wykonywać zanim padnie z wyczerpania (lub zacznie się buntować).
Pod drugie maszyna daje swojemu właścicielowi (tj. kapitaliście) szereg dodatkowych bodźców do przedłużania czasu pracy, poza normalną potrzebą zwiększania masy wartości dodatkowej. Maszyna zużywa się moralnie (sic!) to znaczy traci na wartości w skutek dalszego rozwoju technologicznego, konstruowania nowych – tańszych i bardziej wydajnych maszyn oraz ich rozpowszechniania w produkcji. Zużycie moralne postępuje w czasie niezależnie od tego czy maszyna jest używana czy też nie i w odróżnieniu od zużycia produkcyjnego (w którym wartość maszyny przechodzi na produktu, zostaje zatem zachowana) oznacza dla kapitalisty czystą stratę. Zakupiony sprzęt należy zatem eksploatować jak tylko się da zanim postęp technologiczny uczyni z niego przestarzałą kupę złomu i całą inwestycję trafi szlag. Przy okazji trzeba eksploatować także pracowników, bo maszyna sama robić nie będzie. Z kolei maszyna super nowoczesna – której w najbliższym czasie grozi najwyżej upowszechnienie a nie zużycie moralne – oferuje kapitaliście zysk nadzwyczajny (tzn. ponda ten, który zawarty jest w normalnej produkcji) czerpany z przewagi nad konkurencją: kapitalista-innowator może sprzedawać swoje towary powyżej ich wartości indywidualnej (tzn. tej po której swoje towary on sam produkuje) ponieważ wartość ogólna (tzn. ta po której swoje towary produkują wszyscy inni) jest jeszcze wyższa. Z tym, że znowu jest tak tylko na czas jakiś, tzn. do momentu aż nowa technologia nie upowszechni się na tyle, że wartość ogólna zrówna się z wartością indywidualną ponownie. Inaczej mówiąc: wykorzystywanie maszyn w kapitalistycznej produkcji to gra na czas. Wszelka zwłoka to utrata potencjalnych zysków. Im dłużej maszyna pozostaje w ciągu doby czynna tym większą korzyść można z niej wyciągnąć zanim się najpierw upowszechni a potem zdeprecjonuje. Im więcej godzin w ciągu dnia pracownik przy takiej maszynie pracuje tym większy zwrot z inwestycji, im więcej ma wolnego – tym większy marnuje potencjał: „Strach pomyśleć! Uczynić bezużytecznym choćby na chwilę kapitał, który kosztował 100 000 £! Doprawdy, jeśli w ogóle ktoś z naszych ludzi [ma to znaczyć: robotników fabrycznych, Marks parodiuje pana Ashwortha, magnata bawełnianego – przyp. KP] kiedykolwiek porzuca fabrykę – czyn jego woła o pomstę do nieba!” [str. 437]
Po trzecie wreszcie rosnące nakłady na technologię zmieniają stosunek między kapitałem zmiennym (wydatkami na zakup siły roboczej) a kapitałem stałym (wydatkami na materialne środki produkcji: maszyny, narzędzie, surowce, energię etc.) na korzyść tego drugiego. Tzn. mniej ludzi pracuje na coraz droższych maszynach. Jako że źródłem wartości dodatkowej jest wyłącznie wydatkowanie siły roboczej (inwestycje w kapitał trwały mogą się co najwyżej zwrócić, jeśli nie liczyć zysków nadzwyczajnych) to ta zmiana proporcji fatalnie wpływa na stopę zysku (mniej jest ludzi do wyzyskiwania) zmuszając kapitalistów do rekompensowania sobie tych strat… zgadnijcie jak? To bardzo ważny argument. W dalszych tomach Kapitału Marks wyprowadza z niego poważne konsekwencje – z koniecznością „ostatecznego krachu systemu korporacji” włącznie. Trudno go jednak przedstawić poza ramami marksowskiej ekonomii.
Uh, podsumowując – nie jest dobrze. Technologia – wg. Marksa w każdym razie – nie przyniesie nam końca pracy, przynajmniej jak długo panują kapitalistyczne stosunki produkcji (swoja droga państwowy socjalizm nie okazał się w tym względzie wiele lepszy). Nie wspomniałem tu o bezrobociu technologicznym, nadwyżce populacji i rezerwowej armii pracy bo to temat na oddzielne rozważania. Jak długo jednak „czas to pieniądz” (nie TWÓJ pieniądz, oczywiście) tak długo żaden rozwój technologii tu nic nie pomoże. Jeżeli coś pozwala ci pracować dwa razy szybciej to znaczy, że będziesz musiał wytwarzać dwa razy więcej a nie dwa razy krócej.
PS. Ponoć w rozdziale o maszynach w Grundrisse Marks rozważa całkowite zastąpienie pracy ludzi przez maszyny oraz zniesienie czasu pracy jako źródła wartości. Ale tam jeszcze nie dotarłem.